Hava durumu haritalarında “A” ve “Y” harfleri, ya da haberlerde “Balkanlar üzerinden gelen alçak basınç sistemi” gibi ifadeler sık geçer. Peki alçak basınç ve yüksek basınç tam olarak ne demek, hangisi yağmur, hangisi güneşli hava getirir? Bu rehberde basınç sistemlerini, hava durumuna etkilerini ve Türkiye’yi etkileyen başlıca basınç merkezlerini anlatıyoruz.
ATMOSFER BASINCI NEDİR?
Atmosfer basıncı, üzerimizdeki hava sütununun ağırlığının oluşturduğu basınçtır ve meteorolojide hektopaskal (hPa) ile ifade edilir. Amerikan Meteoroloji Derneği’ne (AMS) göre standart atmosfer basıncı 1013,25 hPa‘dır. Basınç barometreyle ölçülür ve hava durumu haritalarında aynı basınca sahip noktaları birleştiren çizgilerle (izobarlar) gösterilir.
ALÇAK BASINÇ VE YÜKSEK BASINÇ NEDİR?
İngiltere Meteoroloji Ofisi’ne (Met Office) göre yüksek ve alçak basınç, sabit bir değere göre değil, çevresine göre tanımlanır:
- Yüksek basınç (antisiklon): Basıncın çevresine göre yüksek olduğu alan. Burada hava yukarıdan aşağıya doğru çöker.
- Alçak basınç (siklon / depresyon): Basıncın çevresine göre düşük olduğu alan. Burada hava yükselir.
ALÇAK BASINÇ NASIL BİR HAVA GETİRİR?
Met Office’e göre alçak basınç alanlarında yükselen hava soğuyarak bulut ve yağış oluşturur. Bu yüzden alçak basınç genellikle bulutlu, yağışlı ve rüzgârlı hava demektir:
- Yazın uzun süreli yağışlara ve sellere,
- Kışın fırtınalara, kuvvetli yağmura ve kara yol açabilir.
YÜKSEK BASINÇ NASIL BİR HAVA GETİRİR?
Yüksek basınç alanlarında çöken hava ısınır ve bulut oluşumunu engeller. Met Office’e göre yüksek basınç:
- Yazın açık, sıcak ve kuru günlere, uzun sürerse sıcak hava dalgalarına ve kuraklığa,
- Kışın ise soğuk, kuru ve rüzgârın hafif olduğu günlere, don ve sise yol açabilir.
Kışın yüksek basınç altında görülen sis ve kırağıyı sis rehberimizde ve kırağı ve don rehberimizde anlattık.
RÜZGÂR BASINÇ MERKEZLERİ ETRAFINDA NASIL ESER?
Hava, yüksek basınçtan alçak basınca doğru hareket eder; rüzgârı oluşturan da bu basınç farkıdır. Met Office’e göre Kuzey Yarım Küre’de rüzgârlar yüksek basınç merkezlerinin etrafında saat yönünde, alçak basınç merkezlerinin etrafında ise saat yönünün tersine döner. Haritada izobarlar birbirine ne kadar yakınsa rüzgâr o kadar kuvvetlidir.
Örneğin Meteoroloji Genel Müdürlüğü’ne göre poyrazın şiddeti, kuzeyde yüksek basınç, Karadeniz üzerinde ise alçak basınç bulunmasına bağlı olarak artıyor. Türkiye’deki rüzgâr isimlerini lodos, poyraz ve karayel rehberimizde anlattık.
TÜRKİYE’Yİ ETKİLEYEN BASINÇ SİSTEMLERİ HANGİLERİ?
Ankara Üniversitesi açık ders materyalleri ve Milli Eğitim Bakanlığı kaynaklarına göre Türkiye’nin iklimini etkileyen başlıca basınç merkezleri şunlar:
- Azor Yüksek Basıncı: Dinamik kökenli bir yüksek basınç. Yazın genişleyerek Türkiye’yi kuzeyli rüzgârlarla etkiler, kışın serin, kuru ve sakin hava getirir.
- Sibirya Yüksek Basıncı: Termik kökenli bir yüksek basınç. Kışın çok soğuk havanın ana kaynağıdır ancak az kar getirir; soğuk ve yağışsız günlere yol açar.
- Basra Alçak Basıncı: Yazın karaların aşırı ısınmasıyla oluşan termik alçak basınç. Özellikle güney ve güneydoğuda etkilidir ve sıcaklıkların zaman zaman 40 °C’yi aşmasına yol açar.
- İzlanda ve Akdeniz alçak basınçları: Doğuya doğru hareket ederek Türkiye’ye yağış getirir; Karadeniz kıyılarındaki sonbahar ve kış yağışlarında da etkilidir.
BASINÇ DÜŞÜNCE HAVA BOZAR MI?
Genel bir kural olarak basıncın hızla düşmesi, bir alçak basınç sisteminin yaklaştığının ve havanın bozabileceğinin işaretidir. Basıncın yükselmesi ise genellikle havanın açacağını gösterir. Ancak tek bir barometre değeri tahmin için yeterli değildir; meteorologlar basıncı rüzgâr, nem ve üst atmosfer verileriyle birlikte değerlendirir. Tahminin nasıl yapıldığını hava durumu tahmini nasıl yapılır rehberimizde anlattık.