“Lodos çıktı, vapurlar iptal”, “poyraz sert esiyor”… Türkiye’de rüzgârlar çoğu zaman yönleriyle değil, yüzyıllardır kullanılan geleneksel isimleriyle anılıyor. Bu rehberde lodosun nereden estiğini ve neden zarar verdiğini, poyraz, karayel, yıldız ve kıble gibi rüzgârların hangi yönden geldiğini ve nasıl bir hava getirdiğini Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün (MGM) kaynaklarına dayanarak anlatıyoruz.
TÜRKİYE’DE RÜZGÂR İSİMLERİ VE YÖNLERİ
MGM’nin denizcilikte kullanılan rüzgâr isimleri tablosuna göre sekiz ana yön ve isimleri şöyle:
- Yıldız: Kuzey
- Poyraz: Kuzeydoğu
- Gündoğusu: Doğu
- Keşişleme: Güneydoğu
- Kıble: Güney
- Lodos: Güneybatı
- Günbatısı: Batı
- Karayel: Kuzeybatı
Rüzgâr, estiği yöne göre adlandırılır. Yani lodos güneybatıdan gelip kuzeydoğuya doğru eser.
LODOS NEDİR, NEREDEN ESER?
TDK sözlüğü lodosu “güneyden veya güneybatıdan esen ve bazen de yağış getiren yerel rüzgâr” olarak tanımlıyor. MGM’nin mahalli rüzgâr isimleri sayfasına göre lodos, Türkiye’nin batısında güneybatı yönlerden esen sıcak bir rüzgâr. MGM’ye göre lodosun hızı 40–60 knot’a (yaklaşık 74–111 km/s) ulaşabiliyor ve kışın kar erimesine bağlı taşkınlara neden olabiliyor.
TÜBİTAK Bilim Çocuk’un da belirttiği gibi lodos zaman zaman çok kuvvetli esiyor ve deniz ulaşımını aksatıyor. İstanbul’da kuvvetli lodos günlerinde vapur ve feribot seferlerinin iptal edilmesi bu yüzden sık görülüyor.
LODOS NEDEN ZARAR VERİR?
Lodos fırtınaları; çatı uçmalarına, ağaç devrilmelerine ve yüksek dalgalara yol açabiliyor. Bursa’da yapılan akademik bir çalışmada (Türkeş ve arkadaşları), 1990–2006 döneminde kentte 43 lodos fırtınası yaşandığı, bunlarda 46 kişinin hayatını kaybettiği, 107 kişinin yaralandığı ve 2303 kişinin soba gazından zehirlendiği belirtiliyor. Aynı çalışmaya göre Bursa’da lodos, Uludağ’dan aşağı inerken ısınan bir “föhn” rüzgârı özelliği gösteriyor.
Lodosun zehirlenme riskini artırmasının nedeni, kuvvetli rüzgârın baca çekişini bozarak soba ve şofben gazının içeri dolmasına yol açabilmesi. Lodoslu havalarda sobalı ve bacalı cihazların kullanımında özellikle dikkatli olmak gerekiyor.
POYRAZ NEDİR, NASIL BİR HAVA GETİRİR?
TDK sözlüğüne göre poyraz “kuzeydoğudan esen soğuk rüzgâr”. MGM’ye göre poyraz, kuzeydoğuya bakan Karadeniz kıyılarında ve İstanbul Boğazı’nda zarara yol açabiliyor. Poyrazın şiddeti, kuzeyde yüksek basınç ve Karadeniz üzerinde alçak basınç bulunmasına bağlı olarak artıyor. Basınç sistemlerinin rüzgârı nasıl oluşturduğunu alçak ve yüksek basınç rehberimizde anlattık.
KARAYEL, YILDIZ, KIBLE VE DİĞER RÜZGÂRLAR
MGM’nin mahalli rüzgâr isimleri sayfasında diğer rüzgârlar şöyle tanımlanıyor:
- Karayel: Kuzeybatıdan eser; yağıştan sonra 2–3 gün boyunca devam eder. TDK’ye göre soğuk ve bazen fırtına niteliğindedir.
- Yıldız: Kuzeyden esen soğuk rüzgâr; soğuk cepheden sonra görülür.
- Keşişleme: Güneydoğudan esen kuru ve sıcak rüzgâr.
- Kıble: Güneyden esen sıcak ve nemli rüzgâr.
- Gündoğusu: Doğudan esen soğuk ve kuru rüzgâr; çoğu zaman yağışı sona erdirir.
- Günbatısı: Batıdan esen ılık ve nemli rüzgâr; batı kesimlere yağış getirir.
- Meltem: Yazın Doğu Akdeniz’de esen kuzeybatılı rüzgâr; hızı 15–20 knot civarındadır.
LODOS VE POYRAZ UYARISINDA NE YAPMALI?
- Deniz ulaşımı kullanacaksanız sefer iptallerini önceden kontrol edin.
- Kıyı şeridinde ve dalgaların vurduğu iskele, mendirek gibi yerlerde durmayın.
- Balkon ve terastaki eşyaları sabitleyin; aracınızı ağaç ve çatı altından uzağa park edin.
- Sobalı ve şofbenli evlerde bacanın çektiğinden emin olun, gaz kokusu ya da baş ağrısı fark ederseniz ortamı hemen havalandırın.
Rüzgârın hangi hızda fırtına sayıldığını rüzgâr hızı ve Beaufort ölçeği rehberimizde, MGM’nin uyarı renklerini ise meteoroloji uyarı renkleri rehberimizde bulabilirsiniz.
