Soğuk bir sabah dışarı çıktığınızda çimenlerin, araba camlarının ve yaprakların ince, beyaz buz kristalleriyle kaplandığını görürsünüz. Buna kırağı denir. Peki kırağı ile don aynı şey mi? Kırağı neden bazı sabahlar düşer de bazı sabahlar düşmez? Bu rehberde kırağıyı, don olayını ve çiftçilerin zirai dondan korunmak için kullandığı yöntemleri Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün (MGM) yayınlarına dayanarak anlatıyoruz.
KIRAĞI NEDİR?
MGM’nin tanımına göre kırağı, havadaki su buharının 0 °C’nin altındaki sıcaklıklarda sıvı hale geçmeden doğrudan buza dönüşerek yüzeylerde biriktirdiği buz kristalleridir. MGM, yaygın bir yanılgıya da dikkat çekiyor: kırağı “donmuş bir çiğ değildir”. Çiy, su buharının daha soğuk yüzeyler üzerinde sıvı damlacıklar halinde yoğuşmasıdır; kırağıda ise ara aşama olarak sıvı oluşmaz.
KIRAĞI NE ZAMAN DÜŞER?
MGM’ye göre kırağı, kış aylarında ve kışa yakın dönemlerde rüzgârsız havalarda oluşur. Bulut ya da sis varsa yeryüzü ışıma yoluyla soğuyamadığı için kırağı oluşmaz. Bu yüzden kırağı en çok açık, sakin ve soğuk gecelerin sabahında görülür.
MGM önemli bir ayrıntıya daha dikkat çekiyor: hava sıcaklığı yerden yaklaşık 2 metre yükseklikte ölçülür. Bu nedenle termometre sıfırın birkaç derece üzerini gösterirken yerdeki çimen ve araç camı gibi yüzeylerin sıcaklığı 0 °C’nin altına düşebilir ve kırağı oluşabilir.
DON OLAYI NEDİR, KIRAĞIDAN FARKI NE?
MGM’nin Zirai Meteoroloji kitabında don, “hava sıcaklığının (siper seviyesinde) 0 °C’nin altına düşmesiyle meydana gelen meteorolojik olay” olarak tanımlanıyor. Yani:
- Don bir sıcaklık olayıdır: hava sıcaklığı sıfırın altına düşer.
- Kırağı ise yüzeylerde buz kristallerinin birikmesidir ve gözle görülür.
Don, havanın kuru olduğu durumlarda kırağı oluşmadan da yaşanabilir. MGM’nin don ve buzlanma sayfasına göre hava sıcaklığının −5 ile −10 °C arasında olması kuvvetli don, −10 °C ve altı ise çok kuvvetli don olarak değerlendiriliyor.
RADYASYON DONU VE ADVEKSİYON DONU NEDİR?
MGM’nin Zirai Meteoroloji kitabı iki tür dondan söz ediyor:
- Radyasyon donu: Açık gökyüzü, sakin ya da çok hafif rüzgâr, sıcaklık terselmesi (enverziyon) ve düşük çiy noktası sıcaklıklarında oluşur. Kısa sürelidir, genellikle öğleye kadar sona erer ve çoğunlukla daha az zarar verir.
- Adveksiyon donu: Geniş bir soğuk hava kütlesinin bölgeye gelmesiyle, çoğu zaman soğuk cephenin arkasından oluşur. Mücadelesi daha zordur ve birkaç gün sürebilir.
ZİRAİ DON NEDİR, NEDEN TEHLİKELİDİR?
Zirai don, bitkilerin donma nedeniyle zarar gördüğü don olaylarına verilen isimdir ve MGM’nin MeteoUYARI sisteminde ayrı bir hadise olarak yer alıyor. MGM’ye göre don, özellikle ilkbahar ve sonbaharda ürünler için zararlıdır. İlkbaharda çiçeklenme ve meyve tutumu dönemine denk gelen geç donlar, bir yılın ürününü kısa sürede etkileyebilir.
ZİRAİ DONDAN NASIL KORUNULUR?
MGM’nin Zirai Meteoroloji kitabında sayılan yöntemler şöyle:
- Isıtıcılar: Bahçe içine yerleştirilen ısıtıcılarla havanın ısıtılması.
- Rüzgâr makineleri: Sıcaklık 0 °C’ye yaklaşınca çalıştırılır; üst katmandaki daha ılık havayı aşağı karıştırır. Rüzgâr hızı 2,5 m/s’yi aşıyorsa kullanılmaz.
- Sulama ve yağmurlama: Tekrarlı olarak uygulanır.
- Sisleme: Yapay sis oluşturulması; sakin ve nemli hava gerektirir.
- Örtüler: Çoğunlukla küçük fidanlıklarda kullanılır.
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Düzce İl Müdürlüğü de zirai dona karşı bahçelere saman, soba ve variller yerleştirerek düşük maliyetli ısıtma yapılmasını ve dumanlama (sisleme) yöntemini öneriyor; teknik ekiplerin çiftçilere sahada destek verdiğini duyuruyor.
KIRAĞI VE DON UYARISINDA NELERE DİKKAT ETMELİ?
- Çiftçiyseniz MGM’nin zirai don uyarılarını ve il tarım müdürlüklerinin duyurularını takip edin.
- Sabah erken saatlerde yola çıkacaksanız köprü, viyadük ve gölgede kalan yollarda buzlanma olabileceğini unutmayın. Ayrıntılar için buzlanma ve gizli buzlanma rehberimize bakabilirsiniz.
- Kırağı tutmuş araç camını sıcak suyla çözmeye çalışmayın; ani sıcaklık farkı cama zarar verebilir.
Kırağı ile yakından ilişkili olan çiy noktası ve nem kavramlarını nem oranı rehberimizde, MGM uyarı renklerini ise meteoroloji uyarı renkleri rehberimizde anlattık.