Hortum denince akla genellikle ABD’nin geniş düzlükleri gelir. Oysa Türkiye’de de, özellikle Akdeniz kıyılarında, sera ve yapılara ağır hasar veren hortumlar yaşanıyor. Bu rehberde hortumun ne olduğunu, nasıl oluştuğunu, şiddetinin nasıl ölçüldüğünü, Türkiye’de ne zaman ve nerede görüldüğünü ve hortum yaklaşırken ne yapılması gerektiğini anlatıyoruz.
HORTUM NEDİR?
Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün (MGM) tanımına göre hortum, kümülonimbüs bulutundan aşağı doğru sarkan, yere değen ve dar bir eksen etrafında şiddetle dönen bir hava sütunudur. Hortum, MGM’nin MeteoUYARI sisteminde “gök gürültülü sağanak yağış” hadisesi kapsamında değerlendiriliyor; yani hortumu üreten bulutlar aynı zamanda yıldırım ve dolu da üretebilir.
HORTUM NASIL OLUŞUR?
Hortumlar, dikey olarak çok gelişmiş fırtına bulutlarında oluşur. Bilimsel sınıflandırmada iki ana tür öne çıkıyor:
- Mezosiklonik (süper hücre) hortumlar: İçinde dönen bir yükselici akım bulunan güçlü fırtına hücrelerinden gelişir. Karada görülen şiddetli hortumların çoğu bu türdendir.
- Mezosiklonik olmayan hortumlar ve su hortumları: Özellikle deniz üzerinde oluşan su hortumları bu gruptadır ve kıyıya ulaştığında karada da hasar verebilir.
TÜRKİYE’DE HORTUM OLUR MU?
Evet. Penn State Üniversitesi’nin de yer aldığı Türkiye hortum klimatolojisi çalışmasında 1818–2013 yılları arasında Türkiye’de 385 hortum vakası belirlendi. Çalışmaya göre:
- Su hortumları ve mezosiklonik olmayan hortumlar kışın Akdeniz kıyısında, sonbaharda ise Karadeniz kıyısında daha sık görülüyor.
- Süper hücre kaynaklı hortumlar en çok mayıs–haziran aylarında, ikinci bir zirve olarak da ekim–kasım aylarında görülüyor.
Antalya’nın batı ilçeleri hortumların en çok etkilediği yerler arasında. 13 Kasım 2017’de Finike, Kumluca ve Demre’de etkili olan hortumda 38 kişi yaralandı ve yaklaşık 2 bin dekar sera zarar gördü. 24 Ocak 2019’da Kumluca ile Finike arasında etkili olan hortumda ise valiliğin açıklamasına göre 1 kişi hayatını kaybetti, 11 kişi yaralandı.
HORTUMUN ŞİDDETİ NASIL ÖLÇÜLÜR?
Hortumun şiddeti, verdiği hasara bakılarak tahmin edilen rüzgâr hızıyla sınıflandırılır. ABD’de 1 Şubat 2007’den beri kullanılan Geliştirilmiş Fujita (EF) ölçeğine göre:
- EF0: Saatte yaklaşık 105–137 km
- EF1: Saatte yaklaşık 138–177 km
- EF2: Saatte yaklaşık 179–217 km
- EF3: Saatte yaklaşık 219–266 km
- EF4: Saatte yaklaşık 267–322 km
- EF5: Saatte 322 km’nin üzeri
Karşılaştırma için Beaufort ölçeğinde en üst derece olan “harikeyn” saatte 118 km’den başlıyor. Rüzgâr ölçeklerini rüzgâr hızı ve Beaufort ölçeği rehberimizde anlattık.
HORTUM SIRASINDA NE YAPMALI?
MGM’nin önerileri şöyle:
- Binanın pencerelerden uzak bir iç odasına ya da bodrum katına sığının.
- Ağır bir masanın altına girin.
- MGM’nin vurguladığı gibi hortum anında en büyük yaralanma ve can kaybı nedeni uçan cisimlerdir; başınızı ve boynunuzu koruyun.
ABD Ulusal Hava Durumu Servisi (NWS) de en alt kattaki penceresiz bir iç odayı öneriyor; spor salonu gibi geniş ve açık mekânlardan, kulübe ve depolar gibi hafif yapılardan kaçınılmasını istiyor. NWS’ye göre araçtaysanız mümkünse en yakın sağlam sığınağa gidin; bu mümkün değilse araç içinde başınızı koruyarak eğilin ya da yoldan aşağıdaki bir hendeğe yatın.
HORTUMDAN SONRA NE YAPMALI?
MGM, hortum geçtikten sonra kopmuş elektrik hatlarından uzak durulmasını ve sigorta işlemleri için hasarın fotoğraflanmasını öneriyor. Hasar görmüş yapılara, yetkililer güvenli olduğunu söylemeden girmeyin.
Hortumu üreten fırtına bulutları yıldırım ve dolu da getirebilir. Bunlara karşı alınacak önlemleri yıldırım rehberimizde ve dolu rehberimizde, uyarı renklerini ise meteoroloji uyarı renkleri rehberimizde bulabilirsiniz.